Yatak yarası, düzenli pozisyon değişikliği, günlük cilt kontrolü, kuru ve temiz bir cilt, yeterli beslenme ve basıncı dağıtan bir yatak ya da minderle büyük ölçüde önlenebilir. Bu beş adımdan biri eksik kaldığında diğerleri tek başına yetmez; en iyi havalı yatak bile hiç çevrilmeyen bir hastayı korumaz.
Yatak yarası (tıbbi adıyla bası yarası) sessiz başlar. Sabah hastanızı çevirirken kuyruk sokumunda bozuk para büyüklüğünde bir kızarıklık görürsünüz. Ağrımıyordur, hasta şikayet etmiyordur. Üç gün sonra o kızarıklığın ortası açılmıştır. Evde bakım veren ailelerin en çok pişman olduğu şey, o ilk kızarıklığı ciddiye almamış olmaktır.
Bu yazıda yatak yarasının neden oluştuğunu, ilk belirtileri nasıl tanıyacağınızı ve evde uygulayabileceğiniz önlemleri adım adım anlatıyoruz. Buradaki bilgiler genel bakım önerileridir; hastanızın durumuna özel plan için hekiminize ya da evde bakım hemşirenize danışın.
Öne çıkanlar İlk işaret, bastırınca rengi açılmayan kızarıklıktır. Bu aşamada fark edilen yara çoğu zaman açılmadan durdurulabilir. İngiltere sağlık otoritesi NICE, risk altındaki yetişkinlerin en az 6 saatte bir, yüksek risklilerin en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmesini öneriyor. En riskli bölgeler topuklar, kuyruk sokumu, kalçalar ve dirseklerdir. Havalı yatak ve havalı minder pozisyon değiştirmenin yerini tutmaz, onu destekler. Yatak yarası neden oluşur?Kemik ile yatak arasında sıkışan cilt, kan alamaz. Sağlıklı biri uykusunda bile farkında olmadan döner ve basıncı dağıtır. Hareket edemeyen ya da hissi azalmış biri ise saatlerce aynı noktanın üzerinde kalır. Kansız kalan doku önce kızarır, sonra bozulur.
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), hareket güçlüğü çekenleri, daha önce bası yarası geçirmiş olanları, zayıf olanları, cildi terli, şiş ya da hasarlı olanları, dolaşımı bozuk olanları ve ağrı hissi azalmış kişileri risk grubunda sayıyor (NHS bası yaraları sayfası). Yani risk yalnızca yatağa bağımlı hastalarda değil; gününün çoğunu aynı koltukta ya da tekerlekli sandalyede geçiren herkeste var.
Basıncın yanında iki gizli etken daha var. Biri sürtünme: hastayı çarşafın üzerinde sürükleyerek yukarı çekmek cildin üst tabakasını soyar. Diğeri nem: ıslak bez, terli çarşaf ve silinmemiş cilt, dokuyu çok daha kırılgan hale getirir.
İlk belirtiler nasıl anlaşılır?NHS'e göre erken belirtiler şunlar: bastırıldığında rengi değişmeyen bir cilt lekesi (açık tenlerde kırmızı, koyu tenlerde mor ya da mavimsi), o bölgede sıcaklık, süngerimsi ya da sert bir his, ağrı ya da kaşıntı.
Evde uygulayabileceğiniz basit bir test var. Kızarık bölgeye parmağınızla birkaç saniye bastırın ve bırakın. Renk önce açılıp sonra geri geliyorsa geçici bir kızarıklıktır. Bastırdığınız halde renk hiç açılmıyorsa bası yarasının ilk evresi başlamış olabilir. Bu durumda o bölgeye binen basıncı hemen kaldırın ve beklemeden hekiminizi ya da hemşirenizi arayın.
Yatak yarasını önlemenin 5 adımı 1. Pozisyonu düzenli değiştirinÖnlemenin omurgası budur. NICE'ın hastalar için hazırladığı rehberde risk altındaki yetişkinlerin en az 6 saatte bir, yüksek risk altındakilerin en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmesi öneriliyor (NICE önleme rehberi). Bunlar alt sınır; hastanızın cildinde kızarıklık oluyorsa bakım ekibiniz daha sık çevirme isteyebilir.
Sırt üstü, sağ yan, sol yan sırasıyla dönün ve saatleri bir kağıda yazıp yatağın başına asın. Gece nöbetinde hangi yöne çevrildiğini hatırlamak sanıldığından zordur. Yan yatışta dizlerin ve ayak bileklerinin arasına yastık koyun, topukları bir yastıkla yataktan kaldırın.
2. Cildi her gün kontrol edinGünde bir kez, tercihen sabah bakımında, riskli bölgelere tek tek bakın: topuklar, ayak bilekleri, kalça kemikleri, kuyruk sokumu, kürek kemikleri, dirsekler, başın arkası. Kızarıklık gördüğünüz yeri ovmayın; ovmak hasarlı dokuyu daha da zedeler.
3. Cildi kuru ve temiz tutunIslak bezi bekletmeyin. Temizlikten sonra cildi silerek değil, tamponlayarak kurulayın. Çarşafın altında kırışıklık, kırıntı ya da düğme gibi sert bir şey kalmadığından emin olun. Hastanın tuvalet ihtiyacı için yataktan kalkabilmesi cildi de korur; bu konuda komot ve hasta tuvalet sandalyesi yazımıza bakabilirsiniz.
4. Hastayı sürüklemeyin, kaldırınHastayı yatakta yukarı çekerken koltuk altlarından tutup sürüklemek en sık yapılan hatadır. Altına serilen bir çarşafı iki kişiyle kaldırarak taşıyın. Tek başınıza bakım veriyorsanız ve hasta ağırsa hasta taşıma lifti hem cildi hem sizin belinizi korur.
5. Beslenme ve sıvıyı ihmal etmeyinYetersiz beslenen cilt çabuk açılır, geç kapanır. NHS dengeli beslenmeyi önleme adımları arasında sayıyor. Hastanız az yiyorsa ya da kilo kaybediyorsa bunu hekiminize söyleyin; gerekirse diyetisyen desteği alın.
Doğru yatak ve minder ne işe yarar?Standart bir sünger yatak, basıncı kemik çıkıntılarının altında yoğunlaştırır. Basınç dağıtan yüzeyler bu yükü yayar ya da sürekli yer değiştirtir.
Havalı yatak. Motoru, yatağın hücrelerini sırayla şişirip indirir; böylece vücudun aynı noktası sürekli yük altında kalmaz. Comfort Plus DM-Libra 2 boru tipi havalı yatak motorlu sistemi ve 160 kg kapasitesiyle bu grubun yaygın bir örneği. Boru tipi ile baklava dilimli arasındaki farkı havalı yatak nedir yazımızda anlattık.
Pozisyon veren havalı yatak. Hastayı belirli aralıklarla sağa ve sola hafifçe yatırır. 30 derece pozisyonlu boru tipi havalı yatak hastanın sağa ve sola 10, 20 ve 30 derecelik açılarla pozisyon almasına imkan veriyor. Geceleri hastasını tek başına çevirmek zorunda olan bakım verenler için ciddi bir yardımcı. Yine de elle yapılan pozisyon değişikliğini tamamen bırakmayın.
Hasta yatağı. Baş ve ayak kısmı motorla kalkan bir hasta yatağı, hastayı çevirmeyi ve bakım yapmayı kolaylaştırır. Baş kısmını uzun süre dik tutmayın; hasta aşağı kaydıkça kuyruk sokumundaki cilt gerilir.
Havalı minder. Hastanız gün içinde tekerlekli sandalyeye alınıyorsa risk oturma kemiklerine taşınır. Bunun için havalı minder yazımıza göz atın.
Hastanızın kilosuna ve risk durumuna uygun yatağı birlikte seçelim. Tüm modeller havalı hasta yatağı kategorisinde; sorularınız için bize ulaşabilirsiniz. Bakım verenler için gerçekçi bir planÖrneğin inme geçirmiş, 74 yaşındaki annesine tek başına bakan bir kadını düşünün. İlk ay her şeyi ezbere yapmaya çalışıyor, gece iki kez uyanıp annesini çevirmeyi çoğu zaman kaçırıyor. Bir sabah topukta kızarıklık fark ediyor.
Çözüm kahramanlık değil, sistem. Yatağın başına bir çevirme çizelgesi asıyor. Telefonuna alarm kuruyor. Topukların altına yastık koymayı rutine bağlıyor. Sünger yatağı havalı yatakla değiştiriyor. Kızarıklık bir haftada geriliyor. Bence bu işin sırrı tam da bu: iyi niyet yetmez, yazılı bir düzen gerekir.
Ne zaman hekime başvurmalı? Bastırınca rengi açılmayan bir kızarıklık gördüğünüzde. Ciltte su toplaması, soyulma ya da açık yara olduğunda. Yaradan akıntı ya da kötü koku geldiğinde, çevresi kızarıp ısındığında. Hastanın ateşi yükseldiğinde ya da genel durumu bozulduğunda.Açılmış bir yarayı evde krem ya da pudra ile tedavi etmeye çalışmayın. Yara bakımı uzmanlık ister.
SonuçYatak yarasını önlemek, tedavi etmekten kıyaslanamayacak kadar kolaydır. Hastanızı düzenli çevirin, cildine her gün bakın, kuru tutun, sürüklemeyin, iyi besleyin ve altına basıncı dağıtan bir yüzey koyun. İlk kızarıklığı gördüğünüz gün harekete geçin. Bugün atacağınız en somut adım, yatağın başına bir çevirme çizelgesi asmak.
Sıkça Sorulan Sorular Yatak yarası nasıl önlenir?Düzenli pozisyon değişikliği, günlük cilt kontrolü, cildin kuru ve temiz tutulması, yeterli beslenme ve havalı yatak ya da minder gibi basınç dağıtan yüzeylerin kullanılmasıyla büyük ölçüde önlenebilir.
Yatalak hasta kaç saatte bir çevrilmeli?NICE rehberine göre risk altındaki yetişkinler en az 6 saatte bir, yüksek risk altındakiler en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmelidir. Hastanızın durumuna göre bakım ekibiniz daha sık çevirme önerebilir.
Yatak yarasının ilk belirtisi nedir?Bastırıldığında rengi açılmayan kızarıklık ya da renk değişikliği ilk belirtidir. Bölgede sıcaklık, sertlik, ağrı ya da kaşıntı da olabilir.
Havalı yatak yatak yarasını önler mi?Riski azaltır ama tek başına yeterli değildir. Havalı yatak, düzenli pozisyon değişikliği ve cilt bakımıyla birlikte kullanıldığında etkili olur.
Yatak yarası en çok nerede çıkar?Kemiğin cilde yakın olduğu bölgelerde: topuklar, kuyruk sokumu, kalçalar ve dirsekler. Tekerlekli sandalye kullananlarda oturma kemikleri de risk altındadır.
Kızarıklığı ovmak ya da masaj yapmak işe yarar mı?Hayır. Kızarmış bölgeyi ovmak hasarlı dokuyu daha da zedeleyebilir. O bölgedeki basıncı kaldırın ve sağlık profesyoneline danışın.
{"@context": "https://schema.org", "@type": "FAQPage", "mainEntity": [{"@type": "Question", "name": "Yatak yarası nasıl önlenir?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Düzenli pozisyon değişikliği, günlük cilt kontrolü, cildin kuru ve temiz tutulması, yeterli beslenme ve havalı yatak ya da minder gibi basınç dağıtan yüzeylerin kullanılmasıyla büyük ölçüde önlenebilir."}}, {"@type": "Question", "name": "Yatalak hasta kaç saatte bir çevrilmeli?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "NICE rehberine göre risk altındaki yetişkinler en az 6 saatte bir, yüksek risk altındakiler en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmelidir. Hastanızın durumuna göre bakım ekibiniz daha sık çevirme önerebilir."}}, {"@type": "Question", "name": "Yatak yarasının ilk belirtisi nedir?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Bastırıldığında rengi açılmayan kızarıklık ya da renk değişikliği ilk belirtidir. Bölgede sıcaklık, sertlik, ağrı ya da kaşıntı da olabilir."}}, {"@type": "Question", "name": "Havalı yatak yatak yarasını önler mi?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Riski azaltır ama tek başına yeterli değildir. Havalı yatak, düzenli pozisyon değişikliği ve cilt bakımıyla birlikte kullanıldığında etkili olur."}}, {"@type": "Question", "name": "Yatak yarası en çok nerede çıkar?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Kemiğin cilde yakın olduğu bölgelerde: topuklar, kuyruk sokumu, kalçalar ve dirsekler. Tekerlekli sandalye kullananlarda oturma kemikleri de risk altındadır."}}, {"@type": "Question", "name": "Kızarıklığı ovmak ya da masaj yapmak işe yarar mı?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Hayır. Kızarmış bölgeyi ovmak hasarlı dokuyu daha da zedeleyebilir. O bölgedeki basıncı kaldırın ve sağlık profesyoneline danışın."}}]}