Havalı yatak, içindeki hava hücreleri bir motor yardımıyla sırayla şişip inen ve böylece vücudun yatağa bastığı noktaları sürekli değiştiren bir hasta yatağıdır. Amacı, uzun süre yatan kişide aynı bölgeye sürekli baskı binmesini önleyerek bası yarası riskini azaltmaktır.
Bası yarası çoğu zaman sessiz başlar. Kuyruk sokumunda ya da topukta, basınca beyazlamayan küçük bir kızarıklık. Birkaç gün sonra o kızarıklık açık bir yaraya dönüşebilir. Evde yatağa bağımlı bir yakınına bakan aileler için havalı yatak, bu süreci yavaşlatan en pratik araçlardan biri.
Bu yazıda havalı yatağın nasıl çalıştığını, boru tipi ile baklava dilimli modeller arasındaki farkı, kime hangisinin uygun olduğunu ve yatak alındıktan sonra yapılması gerekenleri anlatıyoruz. Bir şeyi baştan söyleyelim: havalı yatak tek başına yeterli değil, düzenli pozisyon değişikliği ile birlikte işe yarıyor.
Yatak, yan yana dizilmiş hava hücrelerinden oluşur. Yatağın ucuna takılan küçük bir motor, bu hücreleri belirli bir sırayla doldurup boşaltır. Bir grup hücre şişerken yanındaki grup iner. Böylece vücudun yatağa temas ettiği noktalar dakikalar içinde yer değiştirir.
Almanya'nın sağlık bilgilendirme kurumu IQWiG'in hazırladığı ve NCBI üzerinde yayımlanan bilgi notuna göre bu tip değişken basınçlı yataklarda hava basıncı genellikle saatte birkaç kez değişiyor. Aynı kaynak, bu yatakların özellikle kendi başına hareket edemeyen, bası yarası riski çok yüksek hastalarda kullanıldığını belirtiyor.
Çoğu evde havalı yatak, mevcut hasta yatağının ya da sünger yatağın üzerine serilir. Yani karyolayı değiştirmeniz gerekmez. Motorun sesi, hortumların bükülmemesi ve yatağın ölçüsünün karyolaya uyması ise satın almadan önce bakılması gereken pratik detaylar.
Ailelerin en sık sorduğu soru bu. Kısa cevap şu: hastanın ne kadar süre yatacağı ve kendi başına ne kadar dönebildiği belirleyici.
| Özellik | Baklava dilimli havalı yatak | Boru tipi havalı yatak |
|---|---|---|
| Hava hücresi | Küçük, baklava şeklinde kabarcıklar | Enine dizilmiş, daha yüksek borular |
| Kime uygun | Hafif risk, kısmen hareket edebilen, kısa süreli yatan hastalar | Yatağa tamamen bağımlı, uzun süre yatan, kilosu yüksek hastalar |
| Bakım | Tek parça, hücre değişmez | Çoğu modelde hasar gören boru tek başına değiştirilebilir |
| Bütçe | Daha ekonomik | Daha yüksek |
Ameliyat sonrası birkaç hafta yatacak, ama yatakta kendi başına dönebilen biri için baklava dilimli model mantıklı bir başlangıç. Respirox RHE-22 baklava tipi havalı yatak bu gruba örnek. Dezavantajı, hücreler alçak olduğu için ağır hastalarda vücudun alttaki yatağa "oturmasını" tam engelleyememesi.
Boru tipi modellerde hava hücreleri daha yüksek, bu yüzden vücut ağırlığı daha geniş bir alana yayılıyor. Örneğin Comfort Plus DM-Libra 2 boru tipi havalı yatak 12,7 cm boru yüksekliğine sahip. Witra A+B+C boru tipi havalı yatak ise üç ayrı hattan çalışan bir hava sistemi kullanıyor.
Bazı boru tipi modellerde "ventilasyon" özelliği de var. Yatağın yüzeyindeki küçük deliklerden hafif hava çıkıyor ve bu, hastanın terlemesini azaltıyor. Yaz aylarında ya da çok terleyen hastalarda bu detay ciddi fark yaratıyor.
Bakım veren biri için en yorucu iş, hastayı gece gündüz belli aralıklarla çevirmek. Pozisyon veren modeller bunu kısmen otomatiğe bağlıyor. 45 derece pozisyon veren havalı yatak ES-500-W, hastayı belirli aralıklarla sağa ve sola 45 derece açıyla yatıracak şekilde tasarlanmış. Respirox RHP-04 de pozisyon veren boru tipi bir model.
Örneğin felç sonrası evde bakılan 70 yaşında bir beyefendiyi düşünün. Eşi de yaşlı ve hastayı tek başına çevirmekte zorlanıyor. Gündüz komşu ya da bakıcı yardım ediyor ama gece yalnız. Böyle bir durumda pozisyon veren yatak, gece boyunca hastanın tamamen aynı pozisyonda kalmasını önleyen önemli bir destek olur. Yine de hemşirenin önerdiği çevirme düzeni bırakılmamalı.
Model seçmeden önce şu dört soruyu cevaplayın. Cevaplar sizi doğru yatağa götürür.
Açıkçası sık yapılan bir hata, yatağa tamamen bağımlı bir hasta için sadece fiyatına bakılarak baklava dilimli model alınması. Birkaç hafta sonra yeniden boru tipine geçiliyor ve iki kez ödeme yapılmış oluyor.
Havalı yatak yanında uzun süre tekerlekli sandalyede oturan hastalar için oturma sırasında da baskıyı dağıtmak gerekiyor. Bunun için tekerlekli sandalye havalı minderi modellerine göz atabilirsiniz.
İki havalı yatak arasında birkaç kat fiyat farkı görmek şaşırtıcı gelebilir. Farkın nedeni genelde dört şey.
Birincisi hücre yapısı. Boru tipi modeller, baklava dilimlilere göre daha fazla malzeme ve daha güçlü bir motor gerektiriyor. İkincisi motorun kendisi: sessiz çalışan, basıncı hastanın kilosuna göre ayarlanabilen motorlar daha pahalı. Üçüncüsü ventilasyon ve pozisyon verme gibi ek özellikler. Dördüncüsü de taşıma kapasitesi.
Bence buradaki doğru soru "en ucuzu hangisi" değil, "hastamın ihtiyacını karşılayan en sade model hangisi". Kendi başına dönebilen biri için pozisyon veren bir yatağa para vermek gereksiz. Yatağa tamamen bağımlı biri için en ucuz baklava dilimli modeli almak ise ileride daha pahalıya patlayabilir.
Yatak geldiğinde ilk iş, motorun yatağın ayak ucuna asılması ve hortumların bükülmeden bağlanması. Yatak tamamen şişmeden hastayı üzerine yatırmayın; ilk dolum genellikle bir süre alır.
Havalı yatağın üzerine kalın battaniye, çok katlı çarşaf ya da emici ped yığmayın. Yatak ile cilt arasındaki her ek katman, yatağın etkisini azaltır. İnce bir pamuklu çarşaf genellikle yeterli.
Pozisyon değişikliği konusunda NICE'ın hastalar için hazırladığı rehber, risk altındaki yetişkinlerin en az 6 saatte bir, yüksek risklilerin ise en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmesini öneriyor. Havalı yatak kullanılıyor olsa bile bu düzen devam etmeli.
Haftada bir yatağın tüm hücrelerinin düzgün şişip indiğini elle kontrol edin. Sönük kalan bir boru, tam o bölgede baskı oluşmasına yol açar. Boru tipi modellerin avantajı burada ortaya çıkıyor: hasarlı boru çoğu zaman tek başına değiştirilebiliyor.
Hayır, tek başına garanti vermez. Riski azaltır ama düzenli pozisyon değişikliği, cilt kontrolü, beslenme ve hijyen ile birlikte kullanılmalıdır. Var olan bir yara için mutlaka doktor ya da hemşireye danışın.
Yatağa tamamen bağımlı, uzun süre yatacak ve kilosu yüksek hastalarda boru tipi daha uygundur. Kısmen hareket edebilen ve kısa süre yatacak hastalarda baklava dilimli model yeterli olabilir.
Evet. NICE, risk altındaki yetişkinlerde en az 6 saatte bir, yüksek risklilerde en az 4 saatte bir pozisyon değişikliği öneriyor. Uygun aralığı hastanızı takip eden sağlık profesyoneli ile belirleyin.
Evet, yatak motor çalıştığı sürece hücreleri sırayla şişirip indirir. Motor kapanırsa yatak zamanla söner ve etkisini kaybeder. Elektrik kesintilerinde yatağın durumunu kontrol edin.
İnce bir pamuklu çarşaf serilebilir. Kalın battaniye, çok katlı örtü ya da üst üste ped koymak yatağın baskıyı dağıtma etkisini azaltır.
Çoğu model mevcut hasta yatağının veya sünger yatağın üzerine serilir. Ölçünün karyolaya uyduğundan ve kenarlardan sarkmadığından emin olun.
Havalı yatak, uzun süre yatan bir hastada vücudun aynı noktaya sürekli baskı yapmasını önleyerek bası yarası riskini azaltan pratik bir araç. Kısmen hareket edebilen ve kısa süre yatacak biri için baklava dilimli havalı yatak iyi bir başlangıç. Yatağa tamamen bağımlı, uzun süre yatacak ya da kilosu yüksek hastalarda ise boru tipi veya pozisyon veren modeller daha doğru tercih.
Hangi modeli seçerseniz seçin, düzenli pozisyon değişikliği ve günlük cilt kontrolü bakımın ayrılmaz parçası olmaya devam ediyor.
Hastanıza uygun yatağı birlikte seçmek için havalı yatak modellerimizi inceleyin ya da bizi arayın. İsterseniz motorlu hasta yatağı seçenekleriyle birlikte tam bir bakım düzeni kurmanıza yardımcı olalım.
